Aleje Zasluznih Gradana Vecne Zizni Dveri

ALEJE ZASLUŽNIH GRAĐANA

Večne žizni dveri

Ima dosta uklesanih imena na Groblju zaslužnih građana koja nam danas ništa ne znače. Ima opet, na Novom groblju, velikana koji nisu sahranjeni ni u Aleji velikana, ni na Groblju zaslužnih građana, ni u Aleji narodnih heroja, ni u Arkadama… nego na običnoj parceli

I prijatelji Slobodana Miloševića koji su poželeli da svog vođu sahrane u Aleji velikana na Novom groblju, i Nenad Bogdanović, gradonačelnik, koji je tu želju odmah odbio, mislili su, u stvari, na Groblje zaslužnih građana. Tamo gde su sahranjeni i Paja Jovanović, Petar Lubarda, Milić od Mačve, Zoran Đinđić, Artur Takač, Miloš Crnjanski, Ivo Andrić, Meša Selimović, Danilo Kiš, Raša Plaović, Stevo Žigon, Bata Stojković, Moša Pijade, Koča Popović, Jovan Rašković, Radivoje Korać… Aleja velikana je nešto drugo. Nastala je 1927. godine, kada su grobovi znamenitih ljudi 19. veka preneti sa Starog tašmajdanskog groblja kod crkve Svetog Marka, u tek izgrađene grobnice u blizini Francuskog vojnog groblja. Tada su preneti i posmrtni ostaci Nikole Pašića, čiji se spomenik danas nalazi u Arkadama na Novom groblju. U Aleji velikana postoje samo 22 porodične grobnice, među kojima su i tri kapele. Tu su sahranjeni Ilija Milosavljević Kolarac, Jovan Cvijić, Petar Kočić, Kosta i Stevan Hristić, Milan Kujundžić Aber¬dar, Kornelije Stanković, Stevan Vladislav Kaćanski, Velimir Mihaila Teodorović, vanbračni sin Mihaila Obrenovića, general Miloš Vasić… Aleja ne može da bude proširena, i tu se danas mogu sahranjivati samo članovi porodica.

Groblje zaslužnih građana nalazi se istočno od Aleje velikana, odmah iza Aleje streljanih rodoljuba od 1941. do 1944.

Često pogrešno poistovećivan sa Alejom velikana, ovaj deo Novog groblja, projektovan za sahranjivanje zaslužnih građana, postoji od 1965. godine, na 4 000 kvadratnih metara, a 2004. je i proširen. U stvari, Groblje zaslužnih građana osmišljeno je za "sahranjivanje tadašnje komunističke elite koja je živela u Beogradu", kaže Lazar Odanović, šef Protokola Skupštine grada. I naravno, tada je bilo jasnih kriterijuma. Titula narodnog heroja, na primer. Milan Dedinac, beogradski nadrealista, novinar, pesnik i pozorišni kritičar, sahranjen je, tako, u Aleji narodnih heroja. Kao i Aleksandar-Leka Ranković. S druge strane, na Groblju zaslužnih građana sahranjivani su i narodni heroji, kao i dobitnici Avnojeve, Sedmojulske, Oktobarske nagrade. Nagrade su, dakle, bile važan kriterijum. „Razume se, ko se ogrešio o jednopartijsku elitu, nije mogao da prođe. I nije mu nađeno mesto među zaslužnim građanima. Danas ne postoje definisani kriterijumi. Kažu da su poslednji kriterijumi doneti još u vreme gradonačelnika Žike Kovačevića, osamdesetih godina. „Otad su se vremena promenila", dodaje Odanović.

Od 1965. do danas, pronađeno je mesto za 561 zaslužnog građanina: narodnog heroja, političkog radnika, naučnika, književnika, slikara, kompozitora, glumca, reditelja, sportistu. NIN objavljuje njihova imena (pogledajte okvir). Ima, naravno, dosta uklesanih imena na Groblju zaslužnih građana koja nam danas ništa ne znače. Ima opet, na Novom groblju, velikana koji nisu sahranjeni ni u Aleji velikana, ni na Groblju zaslužnih građana, ni u Aleji narodnih heroja, ni u Arkadama… nego na običnoj parceli. Kao Anastas Jovanović, Živojin Mišić, kao Branislav Nušić ili Momčilo, Živorad, Svetomir i Slavomir Nastasijević, ili Branko Miljković, Đuro Daničić, Simo Matavulj, Stojan Novaković, Pavle Savić, Nadežda i Rastko Petrović…

Zahvaljujući baš njima, i „galeriji skulptura pod vedrim nebom", Novo groblje je postalo spomenik kulture. Tamo se mogu videti skulpture vajara Đorđa Jovanovića i Simeona Roksandića, Rudolfa Valdeca, Ivana Meštrovića, pa Sretena Stojanovića i Stevana Bodnarova… Slični spomenici kulture postoje, danas, kao stara gradska groblja u centrima gotovo svih evropskih prestonica: Moskve, Minhena, Beča, Budimpešte, kao i u mnogim italijanskim gradovima. „Za razliku od Novog groblja, koje postoji već 120 godina i u kojem se još uvek sahranjuju žitelji Beograda, na tim grobljima se sahranjuju još samo znamenite ličnosti", kaže Violeta Obrenović, istoričar umetnosti iz JKP „Pogrebne usluge".

RUZVELTOVA
JEVREJSKO AŠKENASKO GROBLJE
ALEJA VELIKANA
GROBLJE ZASLUŽNIH GRAĐANA
FRANCUSKO V0JN0 GR0BLJE IZ PRVOG SVETSK0G RATA

Istoričari umetnosti priznaju da su oni najstariji spomenici podignuti nad grobovima bogatih beogradskih trgovaca 19. veka na samom ulazu u Novo groblje, u širokoj aleji koja vodi prema crkvi, u stvari najmonumentalniji. Među njima je i spomenik Iliji Garašaninu i njegovoj
porodici. Istina, najskromniji, jer Ilija Garašanin nije bio tako bogat kao ondašnji beogradski trgovci.

„Nemoguće je napraviti kriterijume za sahranjivanje u Aleji zaslužnih građana koji bi važili u svakom slučaju", kaže Nenad Bogdanović, gradonačelnik Beograda. U tom smislu, objašnjava on, kriterijumi nikad nisu ni postojali. Narodni heroji, recimo, imaju svoja priznanja, a postoji i Aleja narodnih heroja, pa je odluku lako doneti. Ostali, čiji bi prijatelji i rodbina želeli da ih sahrane među zaslužnim građanima, najviše zavise od institucija koje su kompetentne da daju takvu vrstu predloga. Bogdanović dodaje: „Kad imam predlog institucije, onda mi je mnogo lakše da, zajedno sa ljudima koji su u Skupštini zaduženi za pojedine resore, donesem odluku da li je taj predlog prihvatljiv ili ne. Najteže je kada predlog dođe samo od porodice ili prijatelja. Onda tražim da se uključe i institucije kojima je pokojnik pripadao, kao i strukovne organizacije."

Socijalisti su se, dok se još nije znalo gde će biti sahranjen Slobodan Milošević, raspitivali za grobna mesta na Novom groblju. „Pouzdano znam da su se raspitivali samo za Novo groblje u Beogradu, a imali su i sastanak sa direktorom. On im je po¬kazao preostala grobna mesta na Novom groblju, kojih je ostalo još jako malo. Ali, oni nisu bili zadovoljni", kaže gradonačelnik Bogdanović.

I tako. Sve će biti manje grobnih mesta na Novom groblju i sve više grobova znamenitih ljudi o kojima nema više ko da se stara, od porodice, pa će tu brigu morati da preuzme država. Kao o grobnici doktora Vladana Đorđevića, ministra, državnika, predsednika Beogradske opštine i jednog od osnivača današnjeg Novog groblja. Ili o grobnici stare beogradske porodice Karabiberović. Živko Karabiberović, čije je ime uklesano na nadgrobnom spomeniku, bio je jedan od prvih predsednika Beogradske opštine po oslobođenju Srbije od Turaka. I nadgledao izgradnju crkve Svetog Nikole na Novom groblju.

Na Starom tašmajdanskom groblju bio je sahranjen i srpski zadužbinar Ilija Milosavljević Kolarac. Odatle su njegovi posmrtni ostaci preneti na Novo groblje, gde je sahranjen u Aleji velikana. Na njegovom nadgrobnom spomeniku uklesano je:

Grobovi su večne žizni dveri
Kroz njih mora svak smrtni da prođe
Blago onom ko u čistoj veri
Iz ovoga u nov život pođe.

ZORA LATINOVIĆ
23/03/06/NIN/